Przeczytane

 

Richard Pipes „Rosja carów”

Przystępując do lektury dzieła Richarda Pipes’a trzeba sobie zdawać spraw z tego, że na trochę ponad 300 stronach można jedynie naszkicować pewne kwestie. Należy je później poddać dalszej analizie w zależności od tego co interesuje czytelnika. Czyli przechodząc do konkluzji,  książka ta ukazująca dzieje polityczne Rosji może być dobrym punktem do podsumowania badań w tym obszarze.Ewentualnie punktem wyjścia do zagłębiania się w obszary dotychczas ledwo poznane.

Niby te wstępne uwagi są oczywiste. Jednak odnoszę wrażenie, iż co raz więcej ludzi potrafi wyrażać dość zdecydowane twierdzenia dotyczące rzeczywistości nie zaprzątając sobie się zupełnie uwagi kontaktem z jakąkolwiek książką.

Po tych uwagach wstępnych czas zająć się książką. Jak już wspominałem w centrum zainteresowania Pipesa jest głównie władza cara w Rosji. Przy czym zalicza do niej również dziedzictwo Rusi Kijowskiej. Jak doszło do wykształcenia się ustroju samodzierżawia w Rosji? Autor podąża tutaj dość powszechną ścieżką wskazującą na wpływy jarzma mongolskiego na charakter relacji pomiędzy władcą a jego poddanymi. Myślę, że interesującym wątkiem w tym obszarze jest zwrócenie uwagi przez Pipesa na fakt, że nigdy nie powstały tam relacje dwustronne w zakresie zobowiązań pomiędzy władzą a poddanymi. Wyjaśnień tego stanu rzeczy upatruje on w tym, że w Rosji nigdy nie wykształcił się system lenny, który na zachodzie Europy właśnie doprowadził do powstania tych wzajemnych zobowiązań. W Rosji poddani nawet bojarzy mieli tylko jedno prawo – prawo do opuszczenia pana. Problem w tym, że kiedy Moskwa podbiła terytorium Rosji nie było już gdzie odejść.

Dlaczego władca miał Rosji znacznie większą władzę nad poddanymi jak gdziekolwiek indziej w Europie? Jednym z tropów jaki proponuje nam autor jest ten, że w Rosji nie odróżniano czy to w teorii czy praktyce dób osobistych władcy, dóbr państwowych i własności prywatnej. Doprowadziło to w XVI wieku do sytuacji gdy nawet najwięksi bojarzy mieli ziemię na zasadzie warunkowej własności. Pipes wydaje się, że trafnie wskazuje na kluczowy do tej sprawy okres opricziny za rządów Iwana Groźnego, kiedy to odebrano bojarom dziedziczne majątki.

Swoją uwagę Pipes poświęca również grupom społecznym żyjącym w carskiej Rosji. Analizuje w jaki sposób udało się władzy ją podporządkować, jakie relacje łączyły je z władzą i wreszcie jakie były stosunki pomiędzy tymi grupami. W tym kontekście pisze on o; chłopstwie, dworiaństwie, burżuazji, duchowieństwie i wreszcie o grupie, która położy kres carskiej Rosji a mianowicie inteligencji.

Publikacja ta jest też źródłem wiedzy o wielu aspektach życia w Rosji. Generalnie nie są to zbyt optymistyczne informacje. Zacofanie cywilizacyjne przejawiające się choćby tym, iż dopiero w XVI wieku zaczęto tam wprowadzać w na wsi trójpolówkę niech będzie drobną ilustracją tego zjawiska.

Miało to zapewne wpływ, że wiele osób, które były na tyle ustosunkowane i bogate wybierało życie na Zachodzie. Prowadziło to do rzeczy tak dobrze znanej z czasów komunizmu. Zamykania ludzi w klatce z napisem Rosja.

Ciekawostką niewątpliwie jest fakt , iż w XIX wieku połowę szlachty w Rosji stanowiła szlachta polska. To zresztą wyjaśnia dlaczego z tej grupy nie wyszedł bunt wobec samodzierżawia. Ta rosyjska część szlachty zainteresowana była trwanie caratu bo on dał jej ziemię na ziemiach zabranych Rzeczpospolitej.

Wielce interesującym fragmentem jest również wstęp gdzie autor w dobitny sposób wyjaśnia jak warunki geograficzne wpłynęły na dzieje Rosji, praktycznie we wszystkich obszarach.